In het kort. Premier Mohammad Mossadegh nationaliseerde in 1951 de Anglo-Iranian Oil Company. Na een lang geschil met Groot-Brittannië herstelde een staatsgreep in augustus 1953, georganiseerd met Britse en Amerikaanse hulp, de macht van de shah. De oorzaken en gevolgen worden nog besproken.
In 1951 stemde de Majlis voor nationalisatie van Irans olie-industrie, die werd beheerd door de Anglo-Iranian Oil Company. De shah benoemde Mohammad Mossadegh tot premier. Mossadegh was een doorgewinterd politicus en leider van het Nationaal Front, en de stemming maakte hem tot held voor veel Iraniërs en tot vijand van de Britse regering.
Het geschil
Groot-Brittannië, dat het grootste deel van het bedrijf bezat, legde een boycot op Iraanse olie op en bracht de zaak voor internationale rechtbanken. Irans inkomsten daalden en de economie leed. Onderhandelingen mislukten. In Iran zelf begon Mossadeghs coalitie te scheuren, met meningsverschillen over zijn methoden en de groeiende invloed van links en van religieuze leiders. De shah, die minder macht had dan hij wilde, was een onrustige partner.
Augustus 1953
In augustus 1953 mislukte een poging om Mossadegh te verwijderen, en de shah verliet het land. Dagen later brachten menigten, legereenheden en een plan georganiseerd met Britse en Amerikaanse hulp Mossadegh ten val. Generaal Fazlollah Zahedi werd premier, en de shah keerde terug. Mossadegh werd berecht, tot gevangenisstraf veroordeeld en daarna onder huisarrest gehouden tot hij in 1967 stierf.
Britse en Amerikaanse inlichtingendiensten waren betrokken bij het plannen en financieren van de staatsgreep van augustus 1953. Dit blijkt uit officiële en vrijgegeven bronnen, en de regering van de Verenigde Staten heeft haar rol erkend.
Twee lezingen
De vraag is wat de buitenlandse rol betekende.
Een lezing, geassocieerd met Abrahamian, benadrukt het buitenlandse complot: olie, Koude Oorlog-angsten en een vastberaden Britse en Amerikaanse campagne wierpen een populaire, gekozen regering omver en zetten de Iraanse democratie terug. Een andere lezing, te vinden in werk onder redactie van Gasiorowski en Byrne, benadrukt dat Mossadegh veel van zijn steun thuis had verloren, dat de geestelijkheid en een deel van het leger zich tegen hem keerden en dat de uitkomst ook van Iraanse actoren afhing.
De meeste historici combineren de twee: de staatsgreep had buitenlandse planning en lokale omstandigheden nodig. Ze verschillen in hoe ze die wegen.
Wat volgde
Na 1953 groeide de macht van de shah. Een nieuwe olieovereenkomst in 1954 gaf een consortium, inclusief Amerikaanse bedrijven, een grote rol, terwijl de staat in principe eigenaar bleef. De herinnering aan 1953 werd een belangrijk onderdeel van de Iraanse politiek en van Iraanse opvattingen over het Westen, en later van de Iraans-Amerikaanse betrekkingen.
Veel Iraniërs met verschillende politieke opvattingen kwamen 1953 te zien als een les over buitenlandse inmenging. Hoe de gebeurtenis wordt herinnerd, en door wie, is voor de politiek vaak even belangrijk als de details van wat er gebeurde.
Noten en bronnen
- Mark J. Gasiorowski and Malcolm Byrne (eds), Mohammad Mosaddeq and the 1953 Coup in Iran (Syracuse University Press, 2004).
- Ervand Abrahamian, The Coup: 1953, the CIA, and the Roots of Modern U.S.–Iranian Relations (The New Press, 2013).
- Ervand Abrahamian, Iran Between Two Revolutions (Princeton University Press, 1982).