In het kort. Na de Brits-Sovjetse bezetting van 1941 kreeg de jonge Mohammad Reza Shah te maken met een vrijere pers, nieuwe politieke partijen en druk van buitenlandse mogendheden. Het decennium eindigde met een golf van repressie na een aanslag in 1949.
In augustus 1941 trokken Britse en Sovjettroepen Iran binnen vanuit het zuiden en het noorden. De geallieerden wilden een veilige route om de Sovjet-Unie te bevoorraden en de oliebronnen te beschermen. Reza Shah deed in september afstand van de troon, en zijn zoon, Mohammad Reza, die eenentwintig was, werd shah.
Een opener politiek
Met de sterke hand van Reza Shah weg, opende de politiek zich. Kranten vermenigvuldigden zich en politieke gevangenen werden vrijgelaten. Nieuwe partijen verschenen. De belangrijkste was de Tudeh-partij, een linkse partij opgericht in 1941, met een sterke aanhang onder arbeiders en intellectuelen. De Majlis, het parlement, kreeg invloed terug, en de nieuwe shah moest de macht delen met politici, landeigenaren en het leger.
Veel historici behandelen de jaren van 1941 tot 1953 als een zeldzame periode van politiek pluralisme in het twintigste-eeuwse Iran. Anderen benadrukken dat de staat zwak, verdeeld en onder zware buitenlandse druk was.
Buitenlandse troepen en een eerste Koude Oorlog-crisis
Op de Conferentie van Teheran in 1943 vaardigden de geallieerde leiders een verklaring uit waarin ze beloofden de onafhankelijkheid van Iran te respecteren en zich na de oorlog terug te trekken. Toen de oorlog afgelopen was, vertrokken de Sovjettroepen niet meteen. In 1945–46 verklaarden lokale regeringen in Azerbeidzjan en Koerdistan, gesteund door de Sovjet-Unie, zich autonoom. Na diplomatieke druk, ook bij de nieuwe Verenigde Naties, trokken de Sovjettroepen zich in 1946 terug, en aan het eind van het jaar hadden Iraanse troepen de twee gebieden heroverd.
Olie
Het grootste deel van Irans olie was in handen van de Anglo-Iranian Oil Company, met de Britse regering als belangrijkste aandeelhouder. Veel Iraniërs vonden de voorwaarden oneerlijk, en dat gevoel groeide na de oorlog. De oproepen om te heronderhandelen werden een oproep tot nationalisatie, een verhaal dat in het volgende decennium doorgaat.
Het einde van het decennium
In februari 1949 schoot een man op de shah aan de Universiteit van Teheran. De shah overleefde. De regering gaf de Tudeh-partij de schuld, verbood haar en riep de staat van beleg uit. De shah gebruikte de gelegenheid om zijn eigen positie te versterken, onder meer door een vergadering bijeen te roepen die hem de macht gaf het parlement te ontbinden. Intussen vormde een groep politici en intellectuelen rond Mohammad Mossadegh het Nationaal Front, dat opriep tot vrije verkiezingen en nationalisatie van de olie.
Ideeën en cultuur
Het decennium zag ook nieuw uitgeven, nieuwe literatuur en nieuw debat. Schrijvers verkenden sociale thema’s, en de universiteit groeide. Hoeveel hiervan te danken was aan echte hervorming en hoeveel aan een tijdelijke zwakte van de staat, wordt nog besproken.
Noten en bronnen
- Ervand Abrahamian, Iran Between Two Revolutions (Princeton University Press, 1982).
- Ervand Abrahamian, A History of Modern Iran (Cambridge University Press, 2008).
- Abbas Amanat, Iran: A Modern History (Yale University Press, 2017).
Dit artikel is ook beschikbaar in: English