In het kort. Onder de Pahlavi-shahs kregen vrouwen toegang tot scholen, universiteiten, het stemrecht en enige wettelijke bescherming. De winst kwam vooral van de staat, was het sterkst onder stedelijke vrouwen en vrouwen uit de middenklasse, en werd beperkt door het familierecht, het politieke systeem en de opvattingen van veel religieuze gezinnen.
Het verhaal van vrouwen in Iran tussen de jaren twintig en 1979 wordt vaak op twee manieren verteld: als een mars van vooruitgang, of als een verhaal van opgelegde verandering en haar mislukkingen. Beide laten veel weg.
Scholen en het recht
In de jaren dertig opende Reza Shahs regering meer scholen voor meisjes en liet in 1936 vrouwen toe tot de Universiteit van Teheran, zoals beschreven in ons artikel over de kledingwetten van die tijd. In de decennia erna breidde het onderwijs zich uit: meer meisjes gingen naar school, en meer vrouwen gingen naar de universiteit en werden opgeleid tot lerares, verpleegkundige, arts en jurist.
In 1963 kregen vrouwen het recht om te stemmen en zich verkiesbaar te stellen. Vrouwen kwamen in het parlement, en in 1968 werd Farrokhroo Parsa minister van Onderwijs. De Wetten op de Bescherming van het Gezin van 1967 en 1975 beperkten het recht van mannen om te scheiden en meer dan één vrouw te nemen en gaven vrouwen meer zeggenschap in sommige gezinszaken.
In 1963 kregen Iraanse vrouwen het recht om te stemmen en zich verkiesbaar te stellen. In de jaren daarna werden vrouwen in het parlement gekozen en in regeringsfuncties benoemd.
De staat en de vrouwenbeweging
Vrouwengroepen waren sinds het begin van de twintigste eeuw actief, schrijvend, lesgevend en organiserend, en sommige hadden om meer vrijheid gevraagd lang voordat de staat de zaak oppakte. Onder de Pahlavi’s werden onafhankelijke organisaties gesloten of onder staatscontrole gebracht. In 1966 werd de Vrouwenorganisatie van Iran opgericht, met overheidssteun, en ze voerde programma’s uit en voerde campagne voor juridische kwesties.
Paidar en andere geleerden betogen dat hervorming voor vrouwen onder de Pahlavi’s grotendeels van bovenaf kwam en het beeld van moderniteit van de staat diende. Daardoor raakten vrouwenrechten verbonden met een politiek systeem dat veel mensen bestreden, wat invloed had op hoe ze daarna werden bekeken.
Verschillende levens
De verandering was ongelijk. Vrouwen in Teheran en andere grote steden, vooral uit opgeleide gezinnen uit de middenklasse, hadden de meeste nieuwe kansen. In dorpen en armere wijken verlieten veel meisjes nog vroeg de school en veranderde het leven van vrouwen minder. Veel vrouwen, in alle klassen, bleven in religieuze gezinnen die de sluier waardeerden en de aanpak van de staat wantrouwden. Sommige vrouwen vonden een weg in de beroepen, anderen in religieus activisme, weer anderen in de politiek op links.
Grenzen
De stem werd uitgebracht in een systeem met beperkte politieke keuze. De wetten lieten mannen met veel grotere juridische macht in het huwelijk en het gezin. Het werkende leven van vrouwen werd gevormd door gezinsverwachtingen en door wat werkgevers accepteerden.
Hoeveel de hervormingen het dagelijks leven van de meeste vrouwen verbeterden, is omstreden. Geleerden verschillen in hoe ze wettelijke verandering, toegang tot onderwijs en betaald werk afwegen tegen de grenzen van het politieke systeem en van de wetten zelf.
Waarom het ertoe doet
Deze periode zorgvuldig bekijken laat zien dat vrouwen niet slechts ontvangers van beleid waren. Ze waren lerares, schrijvers, activisten, arbeiders en moeders die op vele manieren reageerden, en hun ervaringen laten zich niet in één oordeel samenvatten.
Noten en bronnen
- Parvin Paidar, Women and the Political Process in Twentieth-Century Iran (Cambridge University Press, 1995).
- Afsaneh Najmabadi, Women with Mustaches and Men without Beards (University of California Press, 2005).
- Nikki R. Keddie, Modern Iran: Roots and Results of Revolution (Yale University Press, 2003).