In het kort. In de jaren zeventig steeg Irans olie-inkomsten sterk, wat snelle uitgaven en grote openbare vieringen financierde. Economische spanning, politieke sluiting en brede kritiek op de staat leidden in 1978 tot massaprotesten en begin 1979 tot het einde van de monarchie.
Begin jaren zeventig was de regering van de shah zelfverzekerd. De economie groeide, de olie-inkomsten stegen en Iran was een belangrijke bondgenoot van het Westen in de Koude Oorlog. In 1971 vierde de shah wat hij 2500 jaar Perzisch koningschap noemde met een enorm feest in Persepolis en het nabijgelegen Pasargadae, bijgewoond door koningen, presidenten en andere leiders uit de hele wereld.
De vieringen van 1971 vonden in oktober plaats in Persepolis en Pasargadae en werden door veel buitenlandse gasten bijgewoond. De schaal en de kosten werden breed bekritiseerd, in Iran zowel als in het buitenland.
De bloei
In 1973–74 steeg de olieprijs sterk, en Irans inkomsten groeiden met een veelvoud. De regering lanceerde ambitieuze plannen voor industrie, infrastructuur, onderwijs en leger. Steden groeiden snel, en de inkomens stegen voor veel mensen. Maar de uitgaven overtroffen het vermogen van de economie om ze te verwerken. De inflatie nam toe, woningen waren schaars in de steden, en corruptie en vriendjespolitiek werden een veelgehoorde klacht. In 1977 probeerde de regering de economie af te koelen met maatregelen die kooplieden en anderen boos maakten.
Veel economen en historici betogen dat de bloei verwachtingen verhoogde en tegelijk wrok schiep: een grote nieuwe middenklasse en een groeiende stedelijke armen vonden beide dat ze niet eerlijk deelden in de voordelen.
Politiek zonder ruimte
In 1975 richtte de shah één partij op, Rastakhiz, en zei dat mensen die zich niet aansloten het land konden verlaten. De pers werd gecontroleerd, en de geheime politie kreeg kritiek van internationale mensenrechtenorganisaties, een kwestie die in ons artikel over kritische perspectieven wordt beschreven. Er bestonden oppositiegroepen van zeer verschillende aard, van liberaal en links tot religieus, maar allemaal hadden ze beperkte ruimte om in het openbaar te handelen.
Druk en protest
In 1977 sprak de Amerikaanse regering onder president Carter meer over mensenrechten, en schrijvers en juristen in Iran publiceerden open brieven. In 1978 groeiden demonstraties in steden door het hele land, met rouwceremonies die elke nieuwe protestgolf voedden. De shah probeerde zowel concessies als repressie. In januari 1979 verliet hij Iran, en de monarchie eindigde weken later.
Historici twisten nog over waarom een regime met grote middelen zo snel viel: of de hoofdoorzaak economische spanning was, politieke sluiting, religieuze mobilisatie, fouten van de shah, buitenlands beleid of een combinatie.
Wat het decennium naliet
De jaren zeventig worden op heel verschillende manieren herinnerd: als een tijd van groei en internationaal prestige, als een tijd van verspilling en repressie, of als beide. Onze andere artikelen over deze periode proberen elk van deze opvattingen haar bewijs te geven.
Noten en bronnen
- Ervand Abrahamian, Iran Between Two Revolutions (Princeton University Press, 1982).
- Abbas Amanat, Iran: A Modern History (Yale University Press, 2017).
- Abbas Milani, The Shah (Palgrave Macmillan, 2011).
- Nikki R. Keddie, Modern Iran: Roots and Results of Revolution (Yale University Press, 2003).