در یک نگاه. در دههٔ ۱۹۷۰ درآمد نفت ایران به‌شدت بالا رفت و هزینه‌های سریع و جشن‌های بزرگ عمومی را تأمین کرد. فشار اقتصادی، بسته شدن سیاسی و نقد گستردهٔ دولت در ۱۹۷۸ به اعتراض‌های توده‌ای و در اوایل ۱۹۷۹ به پایان سلطنت انجامید.
در آغاز دههٔ ۱۹۷۰ دولت شاه اطمینان داشت. اقتصاد رشد می‌کرد، درآمد نفت بالا می‌رفت و ایران متحد مهم غرب در جنگ سرد بود. در ۱۹۷۱ شاه آنچه ۲۵۰۰ سال شاهنشاهی ایران نامید را با جشنی عظیم در تخت جمشید و پاسارگاد برگزار کرد که پادشاهان، رؤسای جمهور و رهبران دیگر از سراسر جهان در آن شرکت داشتند.
جشن‌های ۱۹۷۱ در اکتبر در تخت جمشید و پاسارگاد برگزار شد و مهمانان خارجی بسیار داشت. مقیاس و هزینهٔ آن‌ها به‌گستردگی نقد شد، هم در ایران و هم بیرون.
رونق
در ۱۹۷۳–۷۴ بهای نفت به‌شدت بالا رفت و درآمد ایران چند برابر شد. دولت طرح‌هایی جاه‌طلبانه برای صنعت، زیرساخت، آموزش و ارتش به راه انداخت. شهرها به‌سرعت رشد کردند و درآمد بسیاری بالا رفت. اما هزینه‌ها از توان اقتصاد برای جذب آن‌ها پیشی گرفت. تورم بالا رفت، مسکن در شهرها کمیاب شد و فساد و رانت‌خواری شکایتی رایج شد. در ۱۹۷۷ دولت کوشید اقتصاد را با اقداماتی خنک کند که بازاریان و دیگران را خشمگین کرد.
بسیاری از اقتصاددانان و مورخان استدلال می‌کنند که رونق هم انتظارات را بالا برد و هم نارضایتی آفرید: طبقهٔ متوسط تازهٔ بزرگ و شهرنشینان فقیر رو به رشد هر دو احساس می‌کردند در سود منصفانه سهمی ندارند.
سیاست بی‌فضا
در ۱۹۷۵ شاه حزبی واحد، رستاخیز، بنیان نهاد و گفت کسانی که به آن نپیوندند می‌توانند کشور را ترک کنند. مطبوعات کنترل می‌شدند و پلیس مخفی از سوی سازمان‌های بین‌المللی حقوق بشر نقد می‌شد، موضوعی که در مقالهٔ ما دربارهٔ دیدگاه‌های انتقادی آمده است. گروه‌های مخالف از انواع بسیار متفاوت وجود داشتند، از لیبرال و چپ تا مذهبی، اما همه فضای محدودی برای عمل علنی داشتند.
فشار و اعتراض
در ۱۹۷۷ دولت آمریکا زیر نظر رئیس‌جمهور کارتر بیشتر از حقوق بشر سخن گفت و نویسندگان و حقوقدانان در ایران نامه‌های سرگشاده منتشر کردند. در ۱۹۷۸ تظاهرات در شهرهای سراسر کشور بالا گرفت، با مراسم سوگواری که هر دور تازهٔ اعتراض را تغذیه می‌کرد. شاه هم امتیاز داد و هم سرکوب کرد. در ژانویهٔ ۱۹۷۹ ایران را ترک کرد و سلطنت هفته‌ها بعد پایان یافت.
مورخان هنوز بحث می‌کنند که چرا رژیمی با منابع بزرگ چنین سریع سقوط کرد: اینکه علت اصلی فشار اقتصادی بود، بسته شدن سیاسی، بسیج دینی، اشتباه‌های شاه، سیاست خارجی، یا ترکیبی از آن‌ها.
دهه چه برجا گذاشت
دههٔ ۱۹۷۰ به شیوه‌های بسیار متفاوت به یاد آورده می‌شود: به‌عنوان دوران رشد و اعتبار بین‌المللی، دوران اسراف و سرکوب، یا هر دو. مقاله‌های دیگر ما دربارهٔ این دوره می‌کوشند به هر یک از این دیدگاه‌ها شواهدش را بدهند.
یادداشت‌ها و منابع
- Ervand Abrahamian, Iran Between Two Revolutions (Princeton University Press, 1982).
- Abbas Amanat, Iran: A Modern History (Yale University Press, 2017).
- Abbas Milani, The Shah (Palgrave Macmillan, 2011).
- Nikki R. Keddie, Modern Iran: Roots and Results of Revolution (Yale University Press, 2003).
این مقاله به این زبان‌ها نیز موجود است: English Nederlands