در یک نگاه. پس از ۱۹۵۳ دولت ایران نظامی از سازمان‌های امنیتی، سانسور و دادگاه‌های ویژه ساخت. سازمان‌های بین‌المللی و مخالفان ایرانی آن را نقد کردند و دولت بسیاری از آن نقدها را رد کرد. رقم‌ها نامطمئن‌اند و باید با منبعشان خوانده شوند.
این مقاله نخستین نوشته از مجموعه‌ای پیوسته است. استدلال نمی‌کند که دوره فقط سرکوب بود. آنچه منتقدان در درون و بیرون ایران می‌گفتند و آنچه سوابق تاریخی می‌توانند و نمی‌توانند نشان دهند را بیان می‌کند.
نظام
پس از ۱۹۵۳ دولت سازمان‌های امنیتی‌اش را تقویت کرد. ساواک، سازمان اطلاعات و امنیت، در ۱۹۵۷ بنیان گذاشته شد و به گفتهٔ منابع در سال‌های نخست از سوی سازمان‌های خارجی مشاوره می‌گرفت. فعالیت سیاسی، مطبوعات، دانشگاه‌ها و اتحادیه‌ها را زیر نظر می‌داشت. روزنامه‌ها و کتاب‌ها باید از سانسور می‌گذشتند. پرونده‌های سیاسی اغلب در دادگاه‌های نظامی رسیدگی می‌شد و زندانیان می‌توانستند مدت‌های دراز نگه داشته شوند. زندان اوین در تهران به محل بازداشت شناخته‌شدهٔ زندانیان سیاسی بدل شد.
ناظران ایرانی و بین‌المللی، از جمله سازمان‌های حقوق بشر، در دههٔ ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ از بازداشت خودسرانه، محدودیت مطبوعات و کاربرد دادگاه‌های نظامی برای پرونده‌های سیاسی گزارش دادند. دولت بسیاری از این گزارش‌ها را انکار یا کم‌اهمیت جلوه داد.
سوابقی محل اختلاف
اینکه چند نفر نگه داشته شدند و چگونه با آنان رفتار شد محل اختلاف است. دولت شاه رقم‌های پایین می‌داد و می‌گفت بازداشتی‌ها تروریست یا مجرم‌اند. گروه‌های مخالف و برخی سازمان‌های بین‌المللی رقم‌های بسیار بالاتر می‌دادند و از شکنجه سخن می‌گفتند.
برآوردهای شمار زندانیان سیاسی در دههٔ ۱۹۷۰ بسته به اینکه چه کسی و چگونه آن‌ها را تهیه کرده بسیار فرق می‌کند. بیانی قابل اتکا رقم، نویسنده، تاریخ و روش را می‌آورد و می‌گوید بررسی مستقل در آن زمان تقریباً ناممکن بود.
پژوهش آبراهامیان دربارهٔ زندان‌ها و اعتراف‌ها یکی از دقیق‌ترین پژوهش‌های دانشگاهی دربارهٔ این دوره و جای خوبی برای آغاز است، با این یادآوری که منابع از درون نظام زندان محدودند.
مخالفان
منتقدان دولت یک گروه نبودند. حزب توده و جنبش‌های چپ دیگر، جبههٔ ملی و ملی‌گرایان لیبرال، فعالان مذهبی پیرامون روحانیان و متفکران غیرروحانی، و گروه‌های مسلح دههٔ ۱۹۷۰، برخی مارکسیست و برخی اسلام‌گرا، هدف‌های متفاوت داشتند و اغلب به یکدیگر بدگمان بودند. نویسندگان، حقوقدانان و دانشجویان هم از راه طومار و نامهٔ سرگشاده سخن گفتند.
بسیاری از مورخان استدلال می‌کنند که بسته شدن فضای سیاسی قانونی مخالفت را به سوی مسجد، بازار و گروه‌های زیرزمینی راند، که در شکل‌گیری جنبش ۱۹۷۸–۷۹ سهم داشت. دیگران به علل گسترده‌تر اشاره می‌کنند.
چگونه این دوره را بخوانیم
هر کس رقمی دربارهٔ سرکوب در این سال‌ها می‌آورد، چه برای دفاع از سلطنت و چه برای محکوم کردن آن، باید از او پرسید از کجا آمده. ایرونی این مجموعه را با موضوع‌های جداگانه، هر یک با منابعش، ادامه خواهد داد و خواهد گفت چه وقت شواهد اندک است.
یادداشت‌ها و منابع
- Ervand Abrahamian, Iran Between Two Revolutions (Princeton University Press, 1982).
- Ervand Abrahamian, Tortured Confessions: Prisons and Public Recantations in Modern Iran (University of California Press, 1999).
- Abbas Milani, The Shah (Palgrave Macmillan, 2011).
- Amnesty International reports on Iran from the 1970s: the specific report, year and its method must be added after the reports are opened.
این مقاله به این زبان‌ها نیز موجود است: English Nederlands