In het kort. Na 1953 bouwde de Iraanse staat een systeem van veiligheidsdiensten, censuur en bijzondere rechtbanken. Internationale organisaties en Iraanse tegenstanders bekritiseerden het, en de regering verwierp veel van die kritiek. Cijfers zijn onzeker en moeten met hun bronnen worden gelezen.
Dit artikel is het eerste in een doorlopende reeks. Het betoogt niet dat de periode alleen repressie was. Het zet uiteen wat critici binnen en buiten Iran zeiden en wat het historische archief wel en niet kan laten zien.
Het systeem
Na 1953 versterkte de regering haar veiligheidsdiensten. SAVAK, de inlichtingen- en veiligheidsorganisatie, werd in 1957 opgericht en werd in haar beginjaren naar verluidt door buitenlandse diensten geadviseerd. Ze hield politieke activiteit, de pers, universiteiten en vakbonden in de gaten. Kranten en boeken moesten door de censuur. Politieke zaken werden vaak door militaire rechtbanken behandeld, en gevangenen konden lange tijd worden vastgehouden. De Evin-gevangenis in Teheran werd een bekende detentieplaats voor politieke gevangenen.
Iraanse en internationale waarnemers meldden in de jaren zestig en zeventig, onder wie mensenrechtenorganisaties, willekeurige arrestaties, beperkingen van de pers en het gebruik van militaire rechtbanken voor politieke zaken. De regering ontkende of bagatelliseerde veel van die meldingen.
Een betwist archief
Hoeveel mensen werden vastgehouden en hoe ze werden behandeld, is omstreden. De regering van de shah gaf lage cijfers en zei dat de gedetineerden terroristen of criminelen waren. Oppositiegroepen en sommige internationale organisaties gaven veel hogere cijfers en beschreven marteling.
Schattingen van het aantal politieke gevangenen in de jaren zeventig lopen sterk uiteen, afhankelijk van wie ze maakte en hoe. Een betrouwbare uitspraak geeft het getal, de auteur, de datum en de methode, en zegt dat onafhankelijke controle destijds vrijwel onmogelijk was.
Abrahamians studie over gevangenissen en bekentenissen is een van de meest gedetailleerde academische behandelingen van de periode en een goede plek om te beginnen, met de kanttekening dat bronnen van binnen het gevangenissysteem beperkt zijn.
De oppositie
De critici van de staat vormden niet één groep. De Tudeh-partij en andere linkse bewegingen, het Nationaal Front en liberale nationalisten, religieuze activisten rond geestelijken en lekendenkers, en gewapende groepen van de jaren zeventig, sommige marxistisch en sommige islamistisch, hadden verschillende doelen en wantrouwden elkaar vaak. Schrijvers, juristen en studenten spraken zich ook uit via petities en open brieven.
Veel historici betogen dat het sluiten van de legale politieke ruimte de oppositie naar de moskee, de bazaar en ondergrondse groepen dreef, wat bijdroeg aan de manier waarop de beweging van 1978–79 zich vormde. Anderen wijzen op bredere oorzaken.
Hoe deze periode te lezen
Wie een cijfer over repressie in deze jaren noemt, of het nu is om de monarchie te verdedigen of te veroordelen, moet gevraagd worden waar het vandaan komt. Irooni zet deze reeks voort met afzonderlijke onderwerpen, elk met zijn bronnen, en zal zeggen wanneer het bewijs dun is.
Noten en bronnen
- Ervand Abrahamian, Iran Between Two Revolutions (Princeton University Press, 1982).
- Ervand Abrahamian, Tortured Confessions: Prisons and Public Recantations in Modern Iran (University of California Press, 1999).
- Abbas Milani, The Shah (Palgrave Macmillan, 2011).
- Amnesty International reports on Iran from the 1970s: the specific report, year and its method must be added after the reports are opened.