در یک نگاه. دولت رضاشاه در ۱۹۲۸ لباس یک‌شکل به سبک غربی را برای مردان، در ۱۹۳۵ کلاه لبه‌دار و در ۱۹۳۶ ممنوعیت حجاب را معرفی کرد. این قوانین بخشی از برنامهٔ ملت‌سازی بودند و پلیس، اغلب با زور، اجرایشان می‌کرد.
در دههٔ ۱۹۳۰ لباس سیاسی بود. برای دولت رضاشاه، ملتی نو به ظاهری نو نیاز داشت و ظاهری یک‌شکل می‌بایست کسانی را یکی کند که با منطقه، طبقه و دین شناخته می‌شدند.
پوشش مردان
قانونی در ۱۹۲۸ مردان را ملزم کرد لباس سبک غربی بپوشند، با کلاهی استاندارد که در ۱۹۳۵ جای خود را به کلاه لبه‌دار داد. روحانیان تنها پس از گذراندن آزمونی دولتی اجازه یافتند لباس سنتی خود را نگه دارند. کلاه لبه‌دار برای مسلمانان دین‌دار مشکل بود، چون مانع می‌شد نمازگزار هنگام نماز پیشانی را بر زمین بگذارد.
در ژوئیهٔ ۱۹۳۵ نیروهای امنیتی در مشهد به جمعیتی که در مسجد گوهرشاد برای اعتراض به قانون کلاه گرد آمده بود آتش گشودند. منابع در اینکه چند نفر کشته شدند اختلاف دارند.
ممنوعیت حجاب در ۱۹۳۶
در ژانویهٔ ۱۹۳۶ دولت پایان حجاب، «کشف حجاب»، را اعلام کرد. زنان دیگر نباید در ملأ عام چادر، پوشش فراگیر، می‌پوشیدند. اعلام همراه با مراسمی به رهبری شاه بود که در آن همسران و دختران مأموران دولت بی‌حجاب ظاهر شدند.
برای برخی زنان، به‌ویژه در خانواده‌های تحصیل‌کردهٔ شهری، دگرگونی زندگی عمومی را گشود: مدرسه، دانشگاه (زنان از ۱۹۳۶ به دانشگاه تهران پذیرفته شدند)، شغل و فضاهای عمومی. فعالان زنان پیشتر خواستار آزادی بیشتر شده بودند و برخی از سیاست استقبال کردند.
اما سیاست فرمان بود نه انتخاب. پلیس می‌توانست زنان را در خیابان به برداشتن روسری وادارد. بسیاری از زنان مذهبی، که پوشش را بخشی از شأن خود می‌دانستند، از خانه بیرون نمی‌آمدند یا اگر می‌آمدند تحقیر می‌شدند.
پژوهشگرانی مانند نجم‌آبادی تأکید می‌کنند که کشف حجاب پروژه‌ای دولتی دربارهٔ تصویر ملت بود و بدن زنان را نشانهٔ پیشرفت می‌گرفت. یادآور می‌شوند که هم کشف حجاب اجباری و هم حجاب اجباری بعدی انتخاب را از زنان می‌گیرد.
واکنش‌ها و بازگشت
اصلاحات رنجشی پایدار میان بسیاری از ایرانیان محافظه‌کار و مذهبی پدید آورد. پس از رفتن رضاشاه در ۱۹۴۱ اجرا متوقف شد و بسیاری از زنان به حجاب بازگشتند، در حالی که دیگران سبک‌های تازه را نگه داشتند. پرسش اینکه چه کسی تعیین می‌کند زن چه بپوشد از آن زمان سیاسی مانده است.
چرا مهم است
قوانین پوشش هر دو سوی پروژهٔ پهلوی را نشان می‌دهد: فشاری واقعی برای آموزش نوین و زندگی عمومی، و آمادگی برای به‌کار بردن زور برای تحمیل آن. روایتی منصفانه باید هر دو را در بر بگیرد.
یادداشت‌ها و منابع
- H. E. Chehabi, 'Staging the Emperor's New Clothes: Dress Codes and Nation-Building under Reza Shah', Iranian Studies 26 (1993).
- Afsaneh Najmabadi, Women with Mustaches and Men without Beards (University of California Press, 2005).
- Nikki R. Keddie, Modern Iran: Roots and Results of Revolution (Yale University Press, 2003).
این مقاله به این زبان‌ها نیز موجود است: English Nederlands