در یک نگاه. انقلاب سفید مجموعه‌ای از اصلاحات بود که محمدرضا شاه در ژانویهٔ ۱۹۶۳ اعلام کرد و در همه‌پرسی تصویب شد. اصلاحات ارضی، حق رأی زنان و کارزار سواد‌آموزی آورد و با مخالفت زمین‌داران، روحانیان و گروه‌های سیاسی روبه‌رو شد.
در ژانویهٔ ۱۹۶۳ شاه برنامه‌ای را اعلام کرد که «انقلاب شاه و مردم» نامید و بعدها به‌سبب بی‌خون‌ریز بودنش «انقلاب سفید» خوانده شد. همه‌پرسی آن را با اکثریتی رسمی بسیار بزرگ تأیید کرد، در رأی‌گیری‌ای که گروه‌های مخالف تحریم یا نقد کردند.
چه چیز را در بر داشت
شناخته‌شده‌ترین اقدام اصلاحات ارضی بود. املاک بزرگ محدود شدند و زمین‌داران باید بخشی از زمین را به دولت می‌فروختند، که به کشاورزان می‌فروخت. بندهای دیگر ملی کردن جنگل‌ها و مراتع، سهم کارگران از سود صنعتی، فروش کارخانه‌های دولتی برای تأمین هزینهٔ اصلاحات ارضی و سپاه دانش را دربرمی‌گرفت که در آن سربازان دارای تحصیلات متوسطه برای تدریس به روستاها می‌رفتند. قانون انتخابات تغییر کرد تا به زنان حق رأی و نامزدی بدهد.
در ۱۹۶۳ زنان در ایران حق رأی و حق نامزدی یافتند. در سال‌های بعد زنان به مجلس راه یافتند و به مقام‌های دولتی منصوب شدند.
برندگان و بازندگان
اصلاحات ارضی بخش بزرگی از نظام کهن مالکیت را پایان داد که سده‌ها زندگی روستا را شکل داده بود. اما قطعه‌ها اغلب کوچک بودند و بسیاری از روستاییان زمینی نگرفتند یا برای زندگی کافی نگرفتند. حمایت دولت از کشاورزی ناهموار بود. در سال‌های بعد بسیاری از روستاها به شهرهای رو به رشد، به‌ویژه تهران، کوچ کردند.
مورخان در اینکه اصلاحات چقدر موفق بود اختلاف دارند. برخی تغییری واقعی، هرچند ناقص، می‌بینند که قدرت زمین‌داران کهن را شکست و آموزش و حقوق را گسترد. دیگران تأکید می‌کنند که برنامه قدرت شخصی شاه را تقویت کرد و خانواده‌های فقیر روستایی را بدتر از وعده‌ها رها کرد.
مخالفت
بسیاری از زمین‌داران و بسیاری از روحانیان با اصلاحات مخالف بودند و برخی به حق رأی زنان هم اعتراض داشتند. رهبران جبههٔ ملی و گروه‌های دیگر شیوهٔ همه‌پرسی و نبود سیاست آزاد را نقد کردند. در ژوئن ۱۹۶۳، پس از سخنرانی روحانی روح‌الله خمینی و بازداشت او، اعتراض‌ها در تهران و شهرهای دیگر درگرفت و با زور سرکوب شد. در ۱۹۶۴ خمینی پس از سخن گفتن علیه قانونی که به پرسنل نظامی آمریکایی مصونیت می‌داد به تبعید فرستاده شد.
شمار کشته‌شدگان حوادث ژوئن ۱۹۶۳ محل اختلاف است. برآوردها بسیار فرق می‌کنند و رقم‌های دولت، مخالفانش و پژوهشگران بعدی با هم نمی‌خوانند. ما رقمی نمی‌دهیم.
دههٔ نمایشی
دهه رشد اقتصادی، کارخانه‌های نو، دانشگاه‌ها و در ۱۹۶۷ تاج‌گذاری رسمی شاه و همسرش فرح را هم آورد. قانون حمایت خانواده در همان سال حق مردان را برای طلاق و چندهمسری محدود کرد. برای ستایشگران دوران پیشرفت بود؛ برای منتقدان پیشرفت بدون سیاست، و آن شکاف بخشی از پس‌زمینهٔ ۱۹۷۹ است.
یادداشت‌ها و منابع
- Ervand Abrahamian, Iran Between Two Revolutions (Princeton University Press, 1982).
- Nikki R. Keddie, Modern Iran: Roots and Results of Revolution (Yale University Press, 2003).
- Abbas Amanat, Iran: A Modern History (Yale University Press, 2017).
- Parvin Paidar, Women and the Political Process in Twentieth-Century Iran (Cambridge University Press, 1995).
این مقاله به این زبان‌ها نیز موجود است: English Nederlands