در یک نگاه. نخست‌وزیر محمد مصدق در ۱۹۵۱ شرکت نفت انگلیس و ایران را ملی کرد. پس از اختلافی طولانی با بریتانیا، کودتایی در اوت ۱۹۵۳ که با کمک بریتانیا و آمریکا سازمان یافته بود قدرت شاه را بازگرداند. علل و پیامدهای آن هنوز محل بحث است.
در ۱۹۵۱ مجلس به ملی کردن صنعت نفت ایران رأی داد که شرکت نفت انگلیس و ایران آن را اداره می‌کرد. شاه محمد مصدق را نخست‌وزیر کرد. مصدق سیاستمداری کهنه‌کار و رهبر جبههٔ ملی بود و آن رأی او را برای بسیاری از ایرانیان قهرمان و برای دولت بریتانیا دشمن ساخت.
اختلاف
بریتانیا، که بیشتر شرکت از آنِ او بود، نفت ایران را تحریم کرد و پرونده را به دادگاه‌های بین‌المللی برد. درآمد ایران افت کرد و اقتصاد آسیب دید. مذاکرات شکست خورد. در داخل ایران ائتلاف مصدق شروع به ترک خوردن کرد، با اختلاف بر سر روش‌هایش و نفوذ فزایندهٔ چپ و رهبران دینی. شاه، که قدرتی کمتر از آنچه می‌خواست داشت، شریکی ناآرام بود.
اوت ۱۹۵۳
در اوت ۱۹۵۳ کوششی برای برکناری مصدق ناکام ماند و شاه کشور را ترک کرد. چند روز بعد، جمعیت‌ها، واحدهای ارتش و طرحی که با کمک بریتانیا و آمریکا سازمان یافته بود مصدق را سرنگون کرد. سپهبد فضل‌الله زاهدی نخست‌وزیر شد و شاه بازگشت. مصدق محاکمه شد، به زندان محکوم شد و سپس تا مرگش در ۱۹۶۷ در حصر خانگی بود.
سازمان‌های اطلاعاتی بریتانیا و آمریکا در برنامه‌ریزی و تأمین مالی کودتای اوت ۱۹۵۳ دست داشتند. این را اسناد رسمی و محرمانه‌زدایی‌شده نشان می‌دهند و دولت ایالات متحده نقش خود را پذیرفته است.
دو خوانش
پرسش این است که نقش خارجی چه معنایی داشت.
یک خوانش، که با آبراهامیان پیوند دارد، بر توطئهٔ خارجی تأکید می‌کند: نفت، هراس‌های جنگ سرد و کارزاری مصمم از بریتانیا و آمریکا دولتی محبوب و منتخب را سرنگون کرد و دموکراسی ایران را به عقب راند. خوانشی دیگر، در پژوهشی با ویراستاری گازیوروسکی و برن، تأکید می‌کند که مصدق بخش بزرگی از پشتیبانی داخلی‌اش را از دست داده بود، روحانیت و بخشی از ارتش علیه او برگشتند و نتیجه به بازیگران ایرانی هم بستگی داشت.
بیشتر مورخان این دو را ترکیب می‌کنند: کودتا هم به برنامه‌ریزی خارجی نیاز داشت و هم به شرایط محلی. در اینکه چگونه آن‌ها را بسنجند فرق می‌کنند.
پس از آن
پس از ۱۹۵۳ قدرت شاه افزایش یافت. توافق نفتی تازه در ۱۹۵۴ به کنسرسیومی، از جمله شرکت‌های آمریکایی، نقشی مهم داد، در حالی که دولت در اصل مالکیت را نگه داشت. خاطرهٔ ۱۹۵۳ بخشی مهم از سیاست ایران و برداشت ایرانیان از غرب شد و بعدتر از روابط ایران و آمریکا.
بسیاری از ایرانیان با دیدگاه‌های سیاسی گوناگون ۱۹۵۳ را درسی دربارهٔ دخالت خارجی دیدند. اینکه رویداد چگونه و از سوی چه کسانی به یاد آورده می‌شود، برای سیاست اغلب به اندازهٔ جزئیات آنچه رخ داد اهمیت دارد.
یادداشت‌ها و منابع
- Mark J. Gasiorowski and Malcolm Byrne (eds), Mohammad Mosaddeq and the 1953 Coup in Iran (Syracuse University Press, 2004).
- Ervand Abrahamian, The Coup: 1953, the CIA, and the Roots of Modern U.S.–Iranian Relations (The New Press, 2013).
- Ervand Abrahamian, Iran Between Two Revolutions (Princeton University Press, 1982).
این مقاله به این زبان‌ها نیز موجود است: English Nederlands