Isfahan werd rond 1598 de hoofdstad van de Safavidische dynastie onder Shah Abbas I. Hij herbouwde het centrum van de stad rond een enorm rechthoekig plein, Naqsh-e Jahan, “beeld van de wereld”, met een grote moskee aan de ene kant, een kleinere hofmoskee aan de zijkant, een paleis en een bazaaringang. Het plein werd in 1979 door UNESCO op de Werelderfgoedlijst geplaatst.
De iwan
Een Een overwelfde hal die aan één kant open is, meestal uitkomend op een binnenplaats; een kenmerkend element van de Perzische architectuur. is een overwelfde hal die aan één kant open is, meestal uitkomend op een binnenplaats. Hij werkt als monumentale deuropening, als schaduwrijke plek om te staan en als lijst voor het uitzicht. In de Shah-moskee kijken vier iwans elkaar aan over de binnenplaats, en degene die naar Mekka is gericht, leidt naar de gebedsruimte. De foto toont de onderkant van zo’n gewelf.
De muqarnas
Kijk omhoog in een iwan en je ziet misschien iets dat lijkt op een honingraat of een stapel piepkleine nissen. Dit is Een honingraatachtig stelsel van kleine nissen dat een gewelf of koepel laat overgaan in een muur; veel voorkomend in de Perzische architectuur uit de islamitische tijd.. Ze laat een vlakke muur in een gewelf of koepel overgaan in vele kleine stappen en breekt het licht zodat het oppervlak schittert. Vaklieden werkten de meetkunde uit op papieren tekeningen en maakten de elementen in gips, baksteen en tegel.
De tegel
Het meeste kleur op het plein komt van geglazuurde tegel. Twee technieken zijn belangrijk. Bij mozaïekwerk worden kleine stukjes uit één kleur in elkaar gepast. Bij de techniek die haft rangi heet, “zeven kleuren”, worden hele tegels met meerdere kleuren beschilderd en gebakken, wat sneller gaat en grote vlakken met bloemmotieven mogelijk maakt. Blauw, turkoois, geel en wit domineren, vaak met kalligrafie in banden over de muren.
De Sheikh Lotfollah-moskee, aan de overkant van het plein ten opzichte van het paleis, heeft geen binnenplaats en haar ingang maakt een bocht voordat hij de gebedsruimte bereikt. Ze wordt vaak beschreven als een privémoskee voor het koninklijk huishouden. Dit is een interpretatie op basis van haar ligging en plattegrond.
Hoe te kijken
Ga vroeg of laat, wanneer het licht laag staat. Merk op hoe de koepel van een moskee in de loop van de dag van kleur verandert, hoe de iwan de lucht omlijst en hoe de herhaalde vormen een rustig ritme maken. Je hoeft de namen van de technieken niet te kennen om het te voelen, maar ze maken het makkelijker om te zeggen wat je ziet.
Woordenlijst
- iwan
- Een overwelfde hal die aan één kant open is, meestal uitkomend op een binnenplaats; een kenmerkend element van de Perzische architectuur.
- muqarnas
- Een honingraatachtig stelsel van kleine nissen dat een gewelf of koepel laat overgaan in een muur; veel voorkomend in de Perzische architectuur uit de islamitische tijd.
Noten en bronnen
- Sussan Babaie, Isfahan and Its Palaces (Edinburgh University Press, 2008).
- Stephen P. Blake, Half the World: The Social Architecture of Safavid Isfahan, 1590–1722 (Mazda, 1999).
Beeldverantwoording
- Diego Delso, CC BY-SA 4.0, Bron
