In een land waar een groot deel van de grond weinig regen krijgt, leerden mensen water te vinden, te verplaatsen en te bewaren, en koel te blijven. Drie oude technieken laten zien hoe.
Qanats
Een qanat is een ondergronds kanaal dat water uit een watervoerende laag in de uitlopers van het gebergte naar een dorp of stad in de vlakte voert, vaak over vele kilometers. Een bekwame graver, de muqanni, werkt vanuit een “moederput”, graaft een rij verticale schachten en verbindt ze met een licht hellende tunnel. De schachten laten de gravers aarde afvoeren en lucht binnen. Omdat het water door de zwaartekracht bergafwaarts loopt, is er geen pomp nodig, en omdat het ondergronds stroomt, verdampt er weinig.
In 2016 plaatste UNESCO een groep qanats, “The Persian Qanat”, op de Werelderfgoedlijst. Ze worden nog steeds gebruikt voor drinkwater en landbouw.
Qanats waren meer dan techniek. Dorpen deelden en maten het water naar tijd of beurt, en het onderhoud van een qanat was een gemeenschapszaak.
Qanatsystemen komen voor in Azië, Noord-Afrika en daarbuiten, en veel geleerden herleiden hun oorsprong tot het oude Iran. Wanneer en waar precies ze begonnen, wordt besproken.
Veel qanats zijn opgedroogd of verlaten. Diepe putten en pompen hebben het grondwater in een groot deel van het land verlaagd, wat het oude systeem bedreigt en de tuinen en dorpen die ervan afhangen.
Windvangers
In woestijnsteden zoals Yazd rijzen hoge torens, badgirs of “windvangers” genoemd, boven huizen en waterreservoirs uit. Hun openingen staan naar de heersende wind gericht, en inwendige wanden leiden de lucht naar beneden het gebouw in, vaak over een vijver of een ondergrondse ruimte, waar verdamping haar kan koelen. Bij windstil weer kan de toren ook omgekeerd werken en hete lucht omhoog trekken. Ontwerpen variëren van eenvoudige eenzijdige torens tot hoge vierzijdige.
Waterreservoirs en ijshuizen
Een traditionele ab anbar is een overdekt reservoir voor drinkwater, vaak met een koepel en kleine ventilatieopeningen, soms met windvangers om het water koel te houden. De yakhchal, “ijsput”, is een kegelvormig gebouw met dikke muren en een diepe binnenruimte waar ijs dat in de winter werd gemaakt of verzameld de hele zomer bewaard kon worden, voor dranken en desserts. Verschillende van deze bouwwerken staan er nog.
Waarom ze ertoe doen
Deze systemen zijn voorbeelden van bouwen met het plaatselijke klimaat in plaats van ertegen. Ze herinneren er ook aan dat waterbeheer altijd centraal heeft gestaan in het leven in Iran, een thema dat oude tuinen met hedendaagse vraagstukken verbindt.
Noten en bronnen
- UNESCO World Heritage Centre, 'The Persian Qanat' (listing text; cite the exact page when checked).
- UNESCO World Heritage Centre, 'Historic City of Yazd' (listing text; cite the exact page when checked).
- Encyclopaedia Iranica, entries 'Qanat' and 'Bādgīr' (iranicaonline.org). Exact entry titles and authors to be added after the entries are opened.
