اصفهان حدود ۱۵۹۸ در زمان شاه عباس یکم پایتخت صفویان شد. او مرکز شهر را پیرامون میدانی بزرگ و مستطیل‌شکل، نقش جهان، بازسازی کرد، با مسجدی بزرگ در یک سو، مسجدی کوچک‌تر برای دربار در کنار، کاخی و ورودی بازار. یونسکو میدان را در ۱۹۷۹ در فهرست میراث جهانی ثبت کرد.
ایوان
تالاری طاق‌دار که یک سوی آن باز است و معمولاً رو به حیاط دارد؛ عنصری شاخص در معماری ایرانی. تالاری طاق‌دار است که یک سوی آن باز است و معمولاً رو به حیاط دارد. هم چون درگاهی باشکوه عمل می‌کند، هم جایی سایه‌دار برای ایستادن و هم قابی برای منظره. در مسجد شاه چهار ایوان در دو سوی حیاط رو به روی هم ایستاده‌اند و آنکه رو به قبله است به شبستان می‌رسد. عکس زیر طاق یکی از این ایوان‌ها را نشان می‌دهد.
مقرنس
در ایوان به بالا نگاه کنید و شاید چیزی ببینید که به لانهٔ زنبور یا انبوهی از طاقچه‌های ریز می‌ماند. این نظامی شبیه لانهٔ زنبور از طاقچه‌های کوچک که گذار طاق یا گنبد به دیوار را می‌سازد؛ رایج در معماری ایرانی دورهٔ اسلامی. است. گذار دیوار تخت به طاق یا گنبد را در گام‌های کوچک بسیار ممکن می‌کند و نور را می‌شکند تا سطح بدرخشد. استادکاران هندسهٔ آن را روی کاغذ طراحی می‌کردند و عناصر را از گچ، آجر و کاشی می‌ساختند.
کاشی
بیشتر رنگ میدان از کاشی لعاب‌دار است. دو شیوه اهمیت دارند. در معرق، تکه‌های کوچک یک‌رنگ در کنار هم نشانده می‌شوند. در شیوه‌ای که «هفت‌رنگ» نام دارد، کاشی‌های کامل با چند رنگ نقاشی و پخته می‌شوند، که سریع‌تر است و نقش‌های گل‌دار را در سطح‌های بزرگ ممکن می‌کند. آبی، فیروزه‌ای، زرد و سفید غالب‌اند، اغلب با خط در نوارهایی روی دیوار.
مسجد شیخ لطف‌الله، روبه‌روی کاخ در آن سوی میدان، حیاط ندارد و ورودی‌اش پیش از رسیدن به شبستان می‌پیچد. اغلب آن را مسجدی خصوصی برای خانوادهٔ شاهی می‌دانند. این تفسیری است بر پایهٔ جایگاه و نقشهٔ آن.
چگونه نگاه کنیم
زود یا دیر بروید، وقتی نور کم‌ارتفاع است. ببینید گنبد مسجد در طول روز چگونه رنگ عوض می‌کند، ایوان چگونه آسمان را قاب می‌گیرد و شکل‌های تکراری چگونه ریتمی آرام می‌سازند. برای احساس کردن آن لازم نیست نام فن‌ها را بدانید، اما نام‌ها گفتن آنچه می‌بینید را آسان‌تر می‌کنند.
واژه‌نامه
- ایوان
- تالاری طاق‌دار که یک سوی آن باز است و معمولاً رو به حیاط دارد؛ عنصری شاخص در معماری ایرانی.
- مقرنس
- نظامی شبیه لانهٔ زنبور از طاقچه‌های کوچک که گذار طاق یا گنبد به دیوار را می‌سازد؛ رایج در معماری ایرانی دورهٔ اسلامی.
یادداشت‌ها و منابع
- Sussan Babaie, Isfahan and Its Palaces (Edinburgh University Press, 2008).
- Stephen P. Blake, Half the World: The Social Architecture of Safavid Isfahan, 1590–1722 (Mazda, 1999).
منبع تصاویر
- Diego Delso, CC BY-SA 4.0, منبع
این مقاله به این زبان‌ها نیز موجود است: English Nederlands