In het kort. Reza Khan, een legerofficier, kwam na een staatsgreep in 1921 aan de macht, werd in 1925 shah en regeerde tot de geallieerde bezetting van 1941 hem dwong af te treden. Zijn bewind vormde de instellingen van het moderne Iran en ook zijn politiek van controle.
Aan het begin van de jaren twintig was Iran zwak. De Qajar-dynastie, sinds de late achttiende eeuw aan de macht, had buiten de hoofdstad weinig in handen. Provinciale leiders en stamhoofden hadden echte macht, en Groot-Brittannië en Rusland hadden lang invloed gehad op de financiën en het beleid van de staat.
Van officier tot shah
In februari 1921 trok Reza Khan, een commandant in de Kozakkenbrigade, met zijn troepen naar Teheran. De staatsgreep bracht een regering voort waarin hij al snel de belangrijkste figuur werd. Hij was minister van Oorlog en vanaf 1923 premier. In 1925 stemde de Majlis, het parlement, voor het einde van de Qajar-heerschappij, en in 1926 werd hij gekroond als Reza Shah, stichter van de Pahlavi-dynastie.
Het parlement dat de Qajar-dynastie beëindigde en Reza Khan als shah erkende, deed dat onder druk van het leger dat hij beheerste.
Een centraliserende staat
Zijn bewind draaide om het versterken van de staat. Een nationaal leger met dienstplicht verving de lappendeken van lokale strijdkrachten. Stamleiders werden ontwapend of verwijderd, en sommige groepen werden gedwongen zich te vestigen, met ontberingen voor velen. De regering bouwde wegen en voltooide in 1938 de Trans-Iraanse Spoorweg tussen de Kaspische Zee en de Perzische Golf. Er kwamen nieuwe scholen, een modern rechtssysteem en, in 1934, de Universiteit van Teheran. De rol van de geestelijkheid in recht en onderwijs werd verkleind.
Ook de hoofdstad veranderde. Straten werden verbreed, regeringsgebouwen in een mengeling van Perzische en Europese stijlen verrezen, en veel oude gebouwen werden gesloopt.
Historici beschrijven het project als autoritaire modernisering: een door de staat geleide poging, vaak bewonderd door aanhangers, om een nationale economie en identiteit te bouwen, uitgevoerd met beperkt overleg en weinig vrijheden.
De prijs van controle
Het parlement verloor zijn onafhankelijkheid en de pers werd gecensureerd. Politieke tegenstanders werden gevangengezet of verbannen, en de linkerzijde werd verboden. De kledingwetten van de jaren dertig, beschreven in een apart artikel, laten zien hoe de staat tot in het dagelijks leven reikte. De shah verwierf ook grote persoonlijke rijkdom door landaankopen.
Buitenlandse mogendheden en het einde
In de jaren dertig vergrootte Reza Shah de handel met Duitsland, wat Groot-Brittannië en de Sovjet-Unie als een risico zagen. Nadat Duitsland in 1941 de Sovjet-Unie binnenviel, bezetten de twee mogendheden Iran in augustus om aanvoerroutes en olie veilig te stellen. In september deed Reza Shah afstand ten gunste van zijn zoon, Mohammad Reza, en verliet het land. Hij stierf in 1944 in ballingschap in Zuid-Afrika.
Dat einde, en de vragen die het opriep over onafhankelijkheid, bepaalden de volgende decennia.
Noten en bronnen
- Ervand Abrahamian, A History of Modern Iran (Cambridge University Press, 2008).
- Abbas Amanat, Iran: A Modern History (Yale University Press, 2017).
- Nikki R. Keddie, Modern Iran: Roots and Results of Revolution (Yale University Press, 2003).