در یک نگاه. رضاخان، افسر ارتش، پس از کودتای ۱۹۲۱ به قدرت رسید، در ۱۹۲۵ شاه شد و تا اشغال متفقین در ۱۹۴۱ که او را به کناره‌گیری واداشت حکومت کرد. دورهٔ او نهادهای ایران نوین و نیز سیاست کنترل آن را شکل داد.
در آغاز دههٔ ۱۹۲۰ ایران ضعیف بود. سلسلهٔ قاجار، که از اواخر سدهٔ هجدهم بر سر کار بود، بیرون از پایتخت چندان چیزی در دست نداشت. رهبران ایالتی و سران ایلات قدرت واقعی داشتند و بریتانیا و روسیه دیرزمانی بر مالیه و سیاست دولت نفوذ داشتند.
از افسر تا شاه
در فوریهٔ ۱۹۲۱ رضاخان، فرماندهٔ تیپ قزاق، با نیروهایش به سوی تهران رفت. کودتا دولتی پدید آورد که او به‌زودی مهم‌ترین چهرهٔ آن شد. وزیر جنگ بود و از ۱۹۲۳ نخست‌وزیر. در ۱۹۲۵ مجلس به پایان حکومت قاجار رأی داد و در ۱۹۲۶ او به‌عنوان رضاشاه، بنیان‌گذار سلسلهٔ پهلوی، تاج‌گذاری کرد.
مجلسی که به سلسلهٔ قاجار پایان داد و رضاخان را شاه شناخت، این کار را زیر فشار ارتشی کرد که او فرماندهی‌اش را داشت.
دولتی متمرکز
حکومت او دربارهٔ نیرومند کردن دولت بود. ارتشی ملی با سربازی اجباری جای وصله‌پینه‌ای از نیروهای محلی را گرفت. سران ایلات خلع سلاح یا برکنار شدند و برخی گروه‌ها به یک‌جانشینی واداشته شدند، که برای بسیاری با رنج همراه بود. دولت راه ساخت و در ۱۹۳۸ راه‌آهن سراسری میان دریای خزر و خلیج فارس را به پایان برد. مدرسه‌های نو، نظام قضایی نوین و در ۱۹۳۴ دانشگاه تهران پدید آمد. نقش روحانیت در قضا و آموزش کاسته شد.
پایتخت هم دگرگون شد. خیابان‌ها پهن شدند، ساختمان‌های دولتی با آمیزه‌ای از سبک ایرانی و اروپایی برپا شد و بناهای کهن بسیار ویران شدند.
مورخان این پروژه را نوسازی اقتدارگرایانه توصیف می‌کنند: کوششی دولت‌محور، که اغلب طرفداران می‌ستایند، برای ساختن اقتصاد و هویتی ملی، با مشورت اندک و آزادی‌های کم.
بهای کنترل
مجلس استقلالش را از دست داد و مطبوعات سانسور شدند. مخالفان سیاسی زندانی یا تبعید شدند و چپ ممنوع شد. قوانین پوشش دههٔ ۱۹۳۰، که در مقاله‌ای جداگانه شرح شده، نشان می‌دهد دولت چگونه به زندگی روزمره دست می‌یازید. شاه همچنین از راه خرید زمین ثروتی شخصی بزرگ اندوخت.
قدرت‌های خارجی و پایان
در دههٔ ۱۹۳۰ رضاشاه تجارت با آلمان را افزایش داد، که بریتانیا و اتحاد شوروی آن را خطر می‌دیدند. پس از حملهٔ آلمان به شوروی در ۱۹۴۱، دو قدرت در اوت ایران را برای تأمین مسیرهای رسد و نفت اشغال کردند. در سپتامبر رضاشاه به سود پسرش، محمدرضا، کناره گرفت و کشور را ترک کرد. در ۱۹۴۴ در تبعید در آفریقای جنوبی درگذشت.
آن پایان، و پرسش‌هایی که دربارهٔ استقلال برانگیخت، دهه‌های بعد را شکل داد.
یادداشت‌ها و منابع
- Ervand Abrahamian, A History of Modern Iran (Cambridge University Press, 2008).
- Abbas Amanat, Iran: A Modern History (Yale University Press, 2017).
- Nikki R. Keddie, Modern Iran: Roots and Results of Revolution (Yale University Press, 2003).
این مقاله به این زبان‌ها نیز موجود است: English Nederlands