In het kort. Persepolis was een ceremonieel en administratief centrum van het Achaemenidische rijk, het eerste Perzische rijk, dat in de zesde tot vierde eeuw v.Chr. regeerde van Egypte tot Centraal-Azië. Veel van wat we weten komt uit de ruïnes, de reliëfs en duizenden kleitabletten.
Vanaf de vlakte beneden is Persepolis een verhoogd platform van grijze steen met een paar hoge zuilen die tegen de berg overeind staan. De Oudperzische naam was Parsa. De Griekse naam, Persepolis, betekent “stad van de Perzen”, al was het nooit een stad in de gewone zin: er stonden paleizen, zalen, schatkamers en opslagplaatsen, en de mensen die er werkten woonden eromheen.
Een terras voor de koning
Het platform ligt tegen de Kuh-e Rahmat, in de vlakte van Marvdasht in Fars. De bouw begon onder Darius I, traditioneel gedateerd rond 518 v.Chr., en ging door onder zijn opvolgers Xerxes en Artaxerxes I.
De startdatum van rond 518 v.Chr. berust op inscripties en op de stijl van de vroege gebouwen, niet op een stichtingsakte. Beschouw haar als een wetenschappelijke schatting.
De grote audiëntiezaal, de Apadana, is het bekendste gebouw. De trappen zijn bedekt met reliëfs van rijen figuren die geschenken naar de koning brengen, onder wie gezanten in verschillende kleding. Xerxes liet de Poort van Alle Naties bouwen, een poortgebouw dat bewaakt wordt door kolossale stieren met mensenhoofden en vleugels. De stijl leent van oudere paleizen in het Nabije Oosten, wat typisch is voor Achaemenidische kunst: zij bracht technieken en vaklieden uit het hele rijk samen.
Waarvoor diende het?
Het eerlijke antwoord is dat geleerden het oneens zijn. Persepolis was duidelijk een plaats van koninklijk vertoon en waarschijnlijk van ontvangsten en ceremonies. Het had ook schatkamers en archieven, dus het was ook een administratieve plek.
Een populaire gedachte is dat de reliëfs het nieuwjaarsfeest, [[nowruz]], tonen dat in Persepolis werd gevierd. Geen enkele antieke tekst zegt dat, en veel specialisten twijfelen eraan. De figuren kunnen ook gelezen worden als gezanten bij een koninklijke audiëntie.
Ook de reliëfs worden op verschillende manieren gelezen. Sommigen spreken van “tribuut”; anderen wijzen erop dat de voorwerpen als geschenken worden aangeboden en dat het gezag van de koning getoond wordt door orde en harmonie, niet door geweld. Roots studie over koninklijke beeldtaal is het standaardwerk om mee te beginnen.
De mensen erachter
Het directste bewijs van het dagelijks leven komt van duizenden kleitabletten in het Elamitisch, in de jaren dertig gevonden in een vestingmuur. Het zijn administratieve stukken, vooral over rantsoenen voor arbeiders en reizigers. Ze tonen een grote, georganiseerde beroepsbevolking met vaklieden, vrouwen en kinderen, die in voedsel werd betaald en niet in munten.
De Fortification-tabletten registreren rantsoenen graan, wijn en vee voor arbeiders en reizigers in de streek, en de hoeveelheden hangen af van het soort werk en de rang van de persoon.
Vuur en herontdekking
In 330 v.Chr. nam Alexander van Macedonië het Perzische kerngebied in, en het paleiscomplex brandde af. Griekse en Romeinse schrijvers beschrijven de brand en geven verschillende redenen, van wraak voor de Perzische verwoesting van Athene tot een dronken impuls. Verbrande lagen in de ruïnes bevestigen dat er een grote brand was. Waarom die ontstond, is niet vastgesteld.
Antieke auteurs schreven eeuwen na de gebeurtenis, en hun verhalen verschillen. Moderne historici debatteren of de brand bewuste politiek was of een ongeluk waaraan later een motief werd gegeven.
De ruïnes werden eeuwenlang door Europese reizigers bezocht en getekend voordat in de jaren dertig grootschalige opgravingen begonnen. Die werden uitgevoerd door het Oriental Institute van de Universiteit van Chicago, eerst onder Ernst Herzfeld en daarna onder Erich Schmidt. UNESCO nam Persepolis in 1979 op de Werelderfgoedlijst op. Dat verhaal, inclusief wie de vondsten bezit en waar ze bewaard horen te worden, is voor een ander artikel.
Noten en bronnen
- Erich F. Schmidt, Persepolis I–III (University of Chicago Oriental Institute Publications 68, 69, 70; 1953–1970).
- Margaret Cool Root, The King and Kingship in Achaemenid Art (Brill, Acta Iranica 19, 1979).
- Pierre Briant, From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire, trans. Peter T. Daniels (Eisenbrauns, 2002).
- Richard T. Hallock, Persepolis Fortification Tablets (Oriental Institute Publications 92, 1969).
- John Curtis and St John Simpson (eds), The World of Achaemenid Persia (I.B. Tauris, 2010).
- Amélie Kuhrt, The Persian Empire: A Corpus of Sources from the Achaemenid Period (Routledge, 2007).
Beeldverantwoording
- Skot, CC BY-SA 4.0, Bron
