در یک نگاه. تخت جمشید مرکزی آیینی و اداری در شاهنشاهی هخامنشی، نخستین امپراتوری ایرانی، بود که در سده‌های ششم تا چهارم پیش از میلاد از مصر تا آسیای میانه فرمان می‌راند. بیشتر دانسته‌های ما از ویرانه‌ها، نقش‌برجسته‌ها و هزاران لوح گلی آن به دست آمده است.
از دشت پایین، تخت جمشید سکویی است بلند از سنگ خاکستری که چند ستون بلند هنوز در برابر کوه ایستاده‌اند. نام پارسی باستانی آن «پارسه» بود. نام یونانی‌اش، پرسپولیس، یعنی «شهر پارسیان»، هرچند هرگز شهر به معنای معمول نبود: کاخ‌ها، تالارها، گنجینه‌ها و انبارها داشت و کسانی که آنجا کار می‌کردند پیرامون آن زندگی می‌کردند.
تراسی برای شاه
این سکو به کوه رحمت تکیه دارد، در دشت مرودشت در استان فارس. ساختمان‌سازی در زمان داریوش یکم آغاز شد، که سنتاً حدود ۵۱۸ پیش از میلاد تاریخ‌گذاری می‌شود، و در زمان جانشینانش خشایارشا و اردشیر یکم ادامه یافت.
تاریخ آغاز، یعنی حدود ۵۱۸ پیش از میلاد، بر کتیبه‌ها و سبک ساختمان‌های نخستین استوار است، نه بر سندی دربارهٔ بنیان‌گذاری. آن را برآوردی پژوهشی بدانید.
تالار بار عام بزرگ، آپادانا، شناخته‌شده‌ترین بنا است. پلکان‌های آن با نقش‌برجسته‌هایی از ردیف‌های آدم‌هایی که برای شاه پیشکش می‌آورند پوشیده شده و در میان آنان هیئت‌هایی با پوشش‌های گوناگون دیده می‌شوند. خشایارشا دروازهٔ همهٔ ملت‌ها را افزود، تالار ورودی‌ای که گاوهای غول‌پیکر با سر انسان و بال از آن نگهبانی می‌کنند. این سبک از کاخ‌های کهن‌تر خاورمیانه وام گرفته که در هنر هخامنشی رایج بود: این هنر فن‌ها و استادکاران را از سراسر شاهنشاهی گرد آورد.
برای چه بود؟
پاسخ صادقانه این است که پژوهشگران اختلاف نظر دارند. تخت جمشید آشکارا جایی برای نمایش شکوه شاهی و احتمالاً برای پذیرایی‌ها و آیین‌ها بود. گنجینه و بایگانی هم داشت، پس جایی اداری نیز بود.
تصور رایجی هست که نقش‌برجسته‌ها جشن سال نو، [[nowruz]]، را در تخت جمشید نشان می‌دهند. هیچ متن باستانی این را نمی‌گوید و بسیاری از متخصصان به آن شک دارند. این چهره‌ها را می‌توان فرستادگانی در بار عام شاه هم خواند.
نقش‌برجسته‌ها هم به شیوه‌های مختلف خوانده می‌شوند. برخی از «باج» سخن می‌گویند؛ دیگران یادآوری می‌کنند که چیزها به‌صورت پیشکش عرضه می‌شوند و اقتدار شاه با نظم و هماهنگی نمایانده می‌شود، نه با زور. پژوهش روت دربارهٔ تصویرگری شاهی مرجع استاندارد برای آغاز است.
مردم پشت آن
مستقیم‌ترین شواهد دربارهٔ زندگی روزمره از هزاران لوح گلی به زبان عیلامی به دست آمده که در دههٔ ۱۹۳۰ در دیوار استحکامات پیدا شدند. این‌ها اسناد اداری‌اند، بیشتر دربارهٔ جیره‌های کارگران و مسافران. آن‌ها نیروی کاری بزرگ و سازمان‌یافته را نشان می‌دهند، از جمله استادکاران، زنان و کودکان، که با خوراک مزد می‌گرفتند نه با سکه.
لوح‌های باروی تخت جمشید جیرهٔ غلات، شراب و دام را برای کارگران و مسافران منطقه ثبت کرده‌اند و مقدار آن به نوع کار و جایگاه فرد بستگی دارد.
آتش و بازیابی
در ۳۳۰ پیش از میلاد اسکندر مقدونی هستهٔ ایران را گرفت و مجموعهٔ کاخ‌ها سوخت. نویسندگان یونانی و رومی از سوختن گزارش داده‌اند و دلایل گوناگون می‌آورند، از انتقام ویرانی آتن به دست پارسیان تا یک انگیزهٔ مستانه. لایه‌های سوخته در ویرانه‌ها تأیید می‌کنند که آتش‌سوزی بزرگی رخ داد. اینکه چرا رخ داد روشن نشده است.
نویسندگان باستان سده‌ها پس از رویداد نوشتند و روایت‌هایشان با هم فرق دارد. مورخان امروز بحث می‌کنند که آتش‌سوزی سیاستی آگاهانه بود یا حادثه‌ای که بعداً برایش انگیزه ساختند.
مسافران اروپایی سده‌ها ویرانه‌ها را دیدند و کشیدند، پیش از آنکه کاوش‌های گسترده در دههٔ ۱۹۳۰ آغاز شود. این کاوش‌ها را مؤسسهٔ شرق‌شناسی دانشگاه شیکاگو انجام داد، نخست زیر نظر ارنست هرتسفلد و سپس اریش اشمیت. یونسکو تخت جمشید را در ۱۹۷۹ در فهرست میراث جهانی ثبت کرد. این ماجرا، از جمله اینکه یافته‌ها از آنِ کیست و کجا باید نگهداری شود، موضوع مقاله‌ای دیگر است.
یادداشت‌ها و منابع
- Erich F. Schmidt, Persepolis I–III (University of Chicago Oriental Institute Publications 68, 69, 70; 1953–1970).
- Margaret Cool Root, The King and Kingship in Achaemenid Art (Brill, Acta Iranica 19, 1979).
- Pierre Briant, From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire, trans. Peter T. Daniels (Eisenbrauns, 2002).
- Richard T. Hallock, Persepolis Fortification Tablets (Oriental Institute Publications 92, 1969).
- John Curtis and St John Simpson (eds), The World of Achaemenid Persia (I.B. Tauris, 2010).
- Amélie Kuhrt, The Persian Empire: A Corpus of Sources from the Achaemenid Period (Routledge, 2007).
منبع تصاویر
- Skot, CC BY-SA 4.0, منبع
این مقاله به این زبان‌ها نیز موجود است: English Nederlands