Perzische klassieke muziek wordt gespeeld door kleine ensembles, vaak met een zanger, waarin elk instrument een eigen stem heeft. Dit zijn de belangrijkste.
Snaren
De tar is een luit met lange hals en een getailleerde kast van twee holtes, met een dun vel over het bovenvlak gespannen. Ze wordt met een klein metalen plectrum getokkeld en heeft een heldere, resonerende klank. De snaren zijn in koren gerangschikt. De tar wordt beschouwd als een van de centrale instrumenten van de traditie en wordt zowel solo als in ensemble gebruikt.
De setar, wiens naam in het Perzisch “drie snaren” betekent, heeft er nu vier. Het is een kleinere luit, bespeeld met de nagel van de wijsvinger, en heeft een zacht, intiem geluid dat vaak met mystieke poëzie wordt verbonden.
De santur is een trapeziumvormige kast met veel snaren erover, die met twee kleine hamertjes worden aangeslagen. Haar heldere, schitterende klank komt van een snelle, delicate aanslag.
De kamancheh is een spijkerviool: een ronde kast met een lange hals, rechtop op de knie gehouden en met een strijkstok bespeeld. Haar stem ligt dicht bij de menselijke stem en kan klagend of fel klinken.
Blaas
De ney is een eenvoudige rietfluit, aan het uiteinde geblazen, met een holle, ademende toon. Ze wordt uit één stuk riet gemaakt, met vingergaten. Ze wordt gebruikt in de klassieke muziek en in de soefitraditie.
Slagwerk
De tombak, ook zarb genoemd, is een bekervormige houten trom, over de schoot gehouden en met vingers en handpalm bespeeld. Een bekwame speler produceert een breed scala aan geluiden en ritmes. De daf is een grote kadertrom met metalen ringen die rinkelen. Hij wordt in de handen gehouden en in groepen gespeeld, en wordt geassocieerd met soefibijeenkomsten en feesten.
Schrijvers herleiden deze instrumenten vaak tot zeer oude oorsprongen. In de meeste gevallen is het bewijs voor de ouderdom van een bepaald instrument onvolledig, en het instrument in zijn huidige vorm is jonger dan de legendes suggereren.
Ernaar luisteren
In een typische uitvoering begint een zanger of leidend instrument in vrij ritme, terwijl andere instrumenten antwoorden, voordat een ritmisch gedeelte met slagwerk begint. Luisteren naar welk instrument leidt en hoe de anderen volgen, is een goede ingang tot de muziek.
Noten en bronnen
- Bruno Nettl, The Radif of Persian Music: Studies of Structure and Cultural Context (Elephant & Cat, 1987).
- Encyclopaedia Iranica, entries on the tar, setar, santur, kamancheh, ney, tombak and daf (iranicaonline.org). Exact entry titles and authors to be added after the entries are opened.