Perzische klassieke muziek wordt meestal van leraar op leerling overgedragen, op het gehoor, gedurende vele jaren. Het geheel van materiaal dat een leerling leert, heet de radif, wat “rij” of “volgorde” betekent. Het is een grote verzameling melodieën, korte frasen en modale patronen, gerangschikt in een traditionele volgorde.
Dastgah en avaz
De radif is verdeeld in groepen, elk een dastgah genoemd. Een dastgah is een modus, met een eigen toonreeks, kenmerkende frasen en stemming, en ook een groter kader waarbinnen een uitvoering zich ontvouwt. De gebruikelijke lijst geeft zeven hoofddastgahs: Shur, Segah, Chahargah, Homayun, Mahur, Nava en Rast-Panjgah. Verwante kleinere reeksen heten avaz.
Binnen een dastgah zijn er veel gushehs, stukken of onderdelen, elk met een eigen karakter. Een uitvoering gaat van de ene gusheh naar de volgende, meestal stijgend in toonhoogte en intensiteit voordat ze terugkeert naar de openingsmodus.
In 2009 nam UNESCO de “Radif of Iranian music” op in de Representatieve Lijst van het Immaterieel Cultureel Erfgoed van de Mensheid.
Geen partituur
De radif is geen script om noot voor noot te spelen. Leerlingen leren hem uit het hoofd, en daarna gebruiken uitvoerders hem als basis voor improvisatie: ze kiezen een dastgah, selecteren gushehs, versieren melodieën en bepalen de volgorde. Twee uitvoeringen van dezelfde dastgah kunnen sterk verschillen. Een sleutelvaardigheid is weten wat een modus nodig heeft, en hoe ver je kunt gaan voordat je terugkeert.
Geleerden vergelijken de radif vaak met een taal: een geheel van woordenschat en grammatica dat een musicus leert en vervolgens gebruikt om iets nieuws te zeggen.
Poëzie en zang
Veel klassieke muziek is vocaal. De zanger improviseert een avaz, een vrij-ritmische vocale passage, op regels klassieke poëzie, met het instrument dat antwoordt. De keuze van het gedicht doet er net zo veel toe als de melodie, wat muziek verbindt met de traditie van Hafez en Rumi. Ritmische composities, zoals de tasnif en de instrumentale reng, vormen een lichter contrast.
Geschiedenissen
De huidige organisatie van de radif wordt vaak herleid tot de negentiende eeuw, toen meesters aan het Qajar-hof het repertoire verzamelden en ordenden. Latere leraren hebben hun eigen versies bewaard, dus er is niet één radif maar meerdere, met verschillen in detail. Die diversiteit is deel van de traditie.
Luisteren
Als je nieuw bent met deze muziek, luister dan hoe de stemming verandert terwijl de uitvoerder door de gushehs gaat, en hoe stem en instrument elkaar antwoorden. Wanneer we audio kunnen opnemen, zal die gelicentieerd zijn of met toestemming door de artiesten zijn geleverd.
Noten en bronnen
- Bruno Nettl, The Radif of Persian Music: Studies of Structure and Cultural Context (Elephant & Cat, 1987).
- Encyclopaedia Iranica, entries on 'Dastgāh' and 'Radif' (iranicaonline.org). Exact entry titles and authors to be added after the entries are opened.
- UNESCO Intangible Cultural Heritage, 'Radif of Iranian music' (listing text; cite the exact page when checked).