In het kort. De Parthische (Arsacidische) dynastie volgde op de veroveringen van Alexander en het Seleucidische rijk. Ze beheerste Iran en Mesopotamië en was de belangrijkste rivaal van Rome in het oosten tot de Sassaniden haar vervingen.
Weinig rijken zijn zo moeilijk te zien als het Parthische. Het duurde bijna vijfhonderd jaar, maar er is bijna niets van zijn eigen geschriften bewaard. Wat we weten komt van munten, inscripties, archeologie en de verslagen van Griekse en Romeinse schrijvers, van wie velen vijandig waren.
Van het noordoosten naar een rijk
De dynastie is genoemd naar Arsaces, een leider van de Parni, een volk uit het noordoosten van Iran, halverwege de derde eeuw v.Chr. Ze begon als lokale macht in het Seleucidische rijk, de Hellenistische staat die door Alexanders generaals was achtergelaten. Onder Mithridates I in de tweede eeuw v.Chr. namen de Parthen Mesopotamië in en breidden hun gezag uit tot de Tigris, en Ctesiphon werd een koninklijke stad.
Rivaal van Rome
In de eerste eeuw v.Chr. waren de Parthen de belangrijkste buur van Rome in het oosten. Bij Carrhae in 53 v.Chr. werd een Romeins leger onder Crassus vernietigd door Parthische ruiterschutters en zwaar bepantserde cavalerie. Rome en Parthië vochten, onderhandelden en deelden vervolgens generaties lang een grens langs de Eufraat, met crises om de controle over Armenië.
De Romeinse nederlaag bij Carrhae is goed gedocumenteerd door Griekse en Romeinse schrijvers, die de doeltreffendheid van berijdende boogschutters beschrijven.
Een losser staat
De Parthische koningen regeerden via een losser stelsel dan de Achaemeniden. Adellijke families, vazalkoningen en steden behielden veel macht, en de koninklijke opvolging was vaak omstreden. Hun munten tonen lange tijd Griekse letters en portretten in Griekse stijl, gevolgd door een groeiend gebruik van Parthisch schrift, wat wijst op een hof dat zich in meer dan één cultuur thuis voelde.
Het oude beeld van Parthië als zwakke en versnipperde staat komt vooral van Romeinse schrijvers. Dat het vijf eeuwen standhield tegen Rome wijst op een flexibel en veerkrachtig stelsel.
Het einde
In het begin van de derde eeuw n.Chr. kwam Ardashir, een heerser uit Fars, in opstand tegen de laatste Parthische koning en versloeg hem in 224 n.Chr. Hij stichtte de Sassanidische dynastie, die zich presenteerde als een herstel van een oudere Perzische orde. Dat is het volgende hoofdstuk.
Noten en bronnen
- Josef Wiesehöfer, Ancient Persia from 550 BC to 650 AD (I.B. Tauris, 1996).
- Ehsan Yarshater (ed.), The Cambridge History of Iran, vol. 3 (Cambridge University Press, 1983).