Een Perzisch tapijt ziet eruit als een vlak van patroon, maar wordt knoop voor knoop gemaakt. Een wever knoopt korte stukjes wol- of zijdegaren om paren verticale draden, de schering, en drukt elke rij aan met een kam voordat een horizontale draad, de inslag, doorgeschoten wordt. Wanneer de pool wordt geschoren, verschijnt het patroon.
Twee knopen, vele handen
De twee knopen, meestal beschreven als symmetrisch en asymmetrisch, verschillen in de manier waarop het garen wordt gewikkeld, en elk maakt een iets andere lijn. Hoe fijner de weving, hoe meer knopen per vierkante centimeter, en hoe meer detail het ontwerp kan hebben. Fijne stadswerkplaatsen gebruikten vaak een karton, een getekend plan, terwijl dorps- en nomadenwevers uit het hoofd werkten, familiepatronen herhaalden en eigen variaties toevoegden.
Plaatsen en stijlen
Tapijten worden vaak beschreven naar hun herkomstplaats, wat een afkorting voor een stijl is.
Tabriz heeft een lange geschiedenis van weven in werkplaatsen en maakt veel ontwerpen. Kashan en Isfahan staan bekend om fijn werk met dichte, gebogen patronen. Kerman en Nain hebben hun eigen paletten en details. Qom staat bekend om zijden tapijten. Buiten de steden maken nomadische en dorpsweefsters zoals de Qashqai, Bakhtiari en Baluch kleden met gewaagder geometrie en sterke kleur.
Een tapijt aan een plaats toeschrijven is vaak een kwestie van oordeel. Ontwerpen reisden tussen regio’s, werkplaatsen kopieerden elkaar, en latere namen zijn soms handelslabels in plaats van precieze herkomst.
Een beroemd paar
Het Ardabil-tapijt is een meesterwerk van Safavidisch weven. Het opschrift geeft een datum die gelijkstaat aan 1539–40, en het werd gemaakt voor het heiligdom van Sheikh Safi in Ardabil. Eén groot tapijt ligt in Londen en een verwant tapijt in Los Angeles. Museumcatalogi bespreken hoe het tweede uit delen is samengesteld, een herinnering dat tapijten voorwerpen zijn met een geschiedenis van herstel en verandering.
Kijken
Draai het tapijt om en kijk naar de achterkant, waar de knopen duidelijker zijn. Kijk naar de kleuren: natuurlijke verfstoffen zoals meekrap (rood), indigo (blauw) en walnoot of granaatappel (bruin en geel) werden eeuwenlang gebruikt voordat synthetische kleurstoffen kwamen. Let op kleine onregelmatigheden, die de hand van een wever kunnen tonen.
Het ambacht vandaag
Tapijtweven blijft een bron van werk in veel streken en wordt door UNESCO erkend als onderdeel van het immaterieel cultureel erfgoed van Fars en Kashan. Vraag bij het kopen van een tapijt naar de wever, de materialen en de herkomst, en wees op uw hoede voor sterke beweringen.
Noten en bronnen
- Encyclopaedia Iranica, entry 'Carpets' (iranicaonline.org). Exact entry title and author to be added after the entry is opened.
- Museum catalogue entries for the Ardabil carpet (Victoria and Albert Museum, London; Los Angeles County Museum of Art): cite the museum records when checked.
