راه شاهی و شیوهٔ اداره شدن شاهنشاهی هخامنشی

شاهنشاهی‌ها با ارتباط سر پا می‌مانند. شاهان هخامنشی بر سرزمینی از کرانهٔ دریای اژه تا دشت سند و از مصر تا آسیای میانه فرمان می‌راندند و از راه شبکه‌ای حکومت می‌کردند که رسوم محلی را با نظامی مشترک شاهی می‌آمیخت.

راهی که هرودوت توصیف می‌کند

هرودوت، تاریخ‌نگار یونانی، در سدهٔ پنجم پیش از میلاد راهی را از ساردیس، در باختر آناتولی، به شوش، در جنوب باختری ایران، توصیف می‌کند. او منزل‌ها و ایستگاه‌های شاهی را در امتداد مسیر می‌آورد و می‌گوید مسافر پیاده حدود سه ماه در راه بود. این «راه شاهی» کتاب‌های درسی است.

پیک‌ها

هرودوت از نوبتی از پیک‌های سواره نیز سخن می‌گوید که پیام را از سوار به سوار می‌رساندند. سطری از او دربارهٔ آنان، که در ستایش سرعتشان در هر هوا است، بعدها بر ساختمان یک اداره پست در نیویورک نقل شد. اینکه نظام در عمل چقدر سریع بود و چگونه به کار می‌رفت، از منابع پارسی به دشواری قابل تأیید است.

جیره و اجازهٔ سفر

روشن‌ترین شواهد از لوح‌های باروی تخت جمشید می‌آید. آن‌ها جیره‌هایی را که به مسافران در مأموریت شاهی داده می‌شد ثبت کرده‌اند، با مبدأ و مقصد مسافر و شمار افراد گروه. این اسناد می‌رساند که مسافران به سند نیاز داشتند و ایستگاه‌ها از انبارهای شاهی تأمین می‌شدند.

ساتراپی‌ها

شاهنشاهی به ایالت‌هایی تقسیم شده بود، هر یک زیر یک فرماندار موسوم به ساتراپ، و هر یک به شاه مالیاتی می‌پرداخت. منابع یونانی و کتیبه‌های پارسی فهرست‌هایی از ایالت‌ها می‌دهند که با هم فرق دارند. فرمانداران قدرت محلی بسیار داشتند، که شاه آن را با بازرسان، فرماندهان پادگان و تهدید مداخلهٔ شاهی متعادل می‌کرد.

نظامی انعطاف‌پذیر

آنچه در شواهد به چشم می‌آید گوناگونی است. شاهان زبان‌ها، قوانین و دین‌های محلی را در بسیاری از ایالت‌ها ادامه می‌دادند، در حالی که تعداد اندکی ابزار مشترک (راه‌ها، نوشتن به آرامی به‌عنوان زبان اداری، اوزان و مقیاس‌ها، مالیات) کل را به شاهنشاهی واحد پیوند می‌داد. این شیوه بیش از دو سده دوام آورد.