کوروش بزرگ و استوانهٔ کوروش: شواهد چه می‌گویند

کوروش دوم، که کوروش بزرگ نامیده می‌شود، نخستین شاهنشاهی ایرانی را در یک نسل ساخت. در ۵۳۹ پیش از میلاد سپاه او بابل، بزرگ‌ترین شهر خاورمیانهٔ باستان، را گرفت. اندکی بعد متنی بر یک استوانهٔ گلی نوشته شد و در شالودهٔ دیوارهای شهر نهاده شد. باستان‌شناسان آن را در ۱۸۷۹ یافتند و اکنون در موزهٔ بریتانیا است.

متن چه می‌گوید

استوانه به زبان اکدی، زبان بابل، و به سبک کتیبه‌های شاهی بابلی نوشته شده است. سخنرانی یک فاتح پارسی به زبان و اصطلاحات پارسی نیست. می‌گوید مردوک، خدای بزرگ بابل، از شاه پیشین، نبونائید، خشمگین بود و کوروش را برگزید تا نظم را برگرداند. کوروش چون شاهی نموده می‌شود که آرام وارد شهر می‌شود، مردوک را گرامی می‌دارد، پرستشگاه‌ها را بازسازی می‌کند و تندیس خدایان را به نیایشگاه‌هایشان برمی‌گرداند. می‌گوید مردمی را که در جاهای دیگر ساکن شده بودند گرد آورد و گذاشت به سکونتگاه‌هایشان برگردند.

آنچه نمی‌گوید

استوانه از اورشلیم یا تبعیدیان یهودی نام نمی‌برد و به معنای امروزی از «حقوق» سخن نمی‌گوید. کتاب‌های عهد عتیق فرمانی جداگانه را شرح می‌دهند که تبعیدیان بابل را بازگرداند؛ این دو متن گاهی به هم ربط داده می‌شوند، اما منابعی متفاوت‌اند.

سندی که دوباره به کار گرفته شد

در سدهٔ بیستم استوانه نماد شد. در ۱۹۷۱ در جشن‌های ۲۵۰۰ سالهٔ شاهنشاهی ایران جایگاهی مرکزی داشت و نمونه‌ای از آن به سازمان ملل داده شد. ستایشگران آن را نخستین اعلامیهٔ حقوق بشر جهان خواندند.

خوب خواندن

اگر با دقت به کار رود، استوانه سندی گرانبها است. نشان می‌دهد کوروش سنت‌های محلی را می‌فهمید و به کار می‌گرفت و اینکه یک شاهنشاهی چگونه با شهری فتح‌شده سخن می‌گفت. به‌عنوان منبعی برای ارزش‌های امروزی کمتر قابل اتکا است. محک خوبی برای هر ادعا دربارهٔ آن این است که بپرسیم کدام سطر متن نقل می‌شود، از سوی چه کسی و برای چه هدفی.