نوروز: کهن‌ترین سال نو

نوروز یعنی «روز نو». آغاز سال ایرانی است و در اعتدال بهاری، معمولاً ۲۰ یا ۲۱ مارس، جشن گرفته می‌شود. سال در لحظهٔ دقیق نجومی اعتدال دگرگون می‌شود که از پیش اعلام می‌شود، و خانواده‌ها معمولاً در همان لحظه دور سفره‌ای ویژه گرد می‌آیند.

مردم چه می‌کنند

در هفته‌های پیش از آن بسیاری از خانه‌ها را کامل پاک‌سازی می‌کنند، که «خانه‌تکانی» نام دارد. در عصر آخرین چهارشنبهٔ سال کهنه مردم در کوچه آتش‌های کوچک روشن می‌کنند و از رویشان می‌پرند، آیینی که چهارشنبه‌سوری نام دارد.

هستهٔ جشن «هفت‌سین» است، سفره‌ای با هفت چیز که نامشان با حرف «س» آغاز می‌شود، مانند سبزه (گندم یا عدس جوانه‌زده)، سیب، سیر، سرکه و سماق. خانواده‌ها آینه، شمع، تخم‌مرغ رنگی، کتاب شعر و اغلب کاسه‌ای ماهی قرمز اضافه می‌کنند. چیزهای دقیق سفره از خانه‌ای به خانهٔ دیگر و از منطقه‌ای به منطقهٔ دیگر فرق می‌کند.

جشن حدود دو هفته طول می‌کشد. مردم به دیدار خویشان می‌روند، هدیه‌های کوچک می‌دهند و غذاهای ویژه می‌خورند، از جمله سبزی‌پلو با ماهی. در روز سیزدهم، سیزده‌به‌در، خانواده‌ها برای پیک‌نیک به بیرون می‌روند و آن پایان جشن به شمار می‌آید.

از کجا آمده

اینجا تصویر کمتر روشن است. بسیاری نوروز را با ایران باستان پیوند می‌دهند و اغلب با آیین‌های زرتشتی یا هخامنشی. اما جشن در منابع دورهٔ ساسانی و اوایل اسلامی به تفصیل توصیف شده، بسیار دیرتر از نخستین شاهنشاهی ایرانی.

جمشید، شاه نامدار، در سنت حماسهٔ ایرانی بنیان‌گذار جشن شمرده می‌شود؛ این داستانی از شاهنامه است، نه گزارشی تاریخی.

میان زبان‌ها و مرزها

نوروز به مردمان بسیاری تعلق دارد که هر یک غذاها، آوازها و شخصیت‌های خود را بدان می‌افزایند. در ایران مثلاً حاجی‌فیروز با لباس سرخ در کوچه پیدا می‌شود، می‌خواند و دایره می‌زند تا سال آینده را اعلام کند؛ نقش او و شیوهٔ نمایش‌اش محل گفت‌وگو است. فارسی‌زبانان در هلند و جاهای دیگر هم نوروز را جشن می‌گیرند، اغلب در گردهمایی‌های جامعه. آنچه جشن دربارهٔ کسانی که آن را نگه می‌دارند می‌گوید، پیش از هر چیز این است: اندیشهٔ اینکه سال، و زندگی، می‌تواند از نو آغاز شود.