In het Nederlands heet de taal meestal Perzisch. De sprekers noemen haar in Iran Fārsi, waar de naam komt van Fars, de streek die de Perzen hun naam gaf. In Afghanistan heet de standaardvorm vaak Dari, en in Tadzjikistan heet dezelfde taal Tadzjieks.
Namen
“Perzisch” is de traditionele Nederlandse naam en die welke in boeken over de taal en literatuur wordt gebruikt. “Farsi” is het Perzische woord voor hetzelfde en is gangbaar in het alledaagse taalgebruik, maar sommige geleerden geven de voorkeur aan “Perzisch” omdat het de taal in alle drie de landen en in alle perioden omvat. Irooni gebruikt Perzisch.
Een lange geschiedenis
Perzisch behoort tot de Indo-Europese taalfamilie, in haar Iraanse tak. Taalkundigen spreken van drie stadia. Oudperzisch is bekend uit koninklijke inscripties van de Achaemenidische koningen. Middelperzisch was de taal van het Sassanidische rijk. Nieuwperzisch begon in de vroegislamitische tijd, vanaf ongeveer de negende eeuw, in een schrift op Arabische basis te worden geschreven, en de vorm van de taal ligt dicht bij wat vandaag gesproken wordt.
Nieuwperzisch wordt geschreven in een aangepast Arabisch schrift en heeft veel Arabische leenwoorden, maar de grammatica en de basiswoordenschat zijn Iraans.
Een taal van hoven en poëzie
Vanaf de tiende eeuw schreven dichters zoals Ferdowsi in het Perzisch, en veel latere hoven, in Centraal-Azië, India en Anatolië, gebruikten het voor literatuur en bestuur. Daardoor komen Perzische woorden en ideeën voor in veel andere talen, van het Urdu en het Turks tot het Armeens.
Veel talen in Iran
Perzisch is de officiële taal en de gemeenschappelijke taal in Iran, maar niet de enige. Veel mensen spreken thuis Azerbeidzjaans, Koerdisch, Luri, Gilaki, Mazandarani, Balochi, Arabisch of andere talen. Die verscheidenheid is deel van het culturele leven van het land, en een reden om voorzichtig te zijn met het gelijkstellen van “Iraans” aan “Perzisch”.
Dialecten en register
Gesproken Perzisch verschilt van de geschreven vorm, met samentrekkingen en een eigen ritme. Leerders merken dit vroeg: een zin in een boek en dezelfde zin in gesproken taal kunnen er heel verschillend uitzien en klinken.
Noten en bronnen
- Gernot Windfuhr (ed.), The Iranian Languages (Routledge, 2009).
- Encyclopaedia Iranica, entries on the Persian language (iranicaonline.org). Exact entry titles and authors to be added after the entries are opened.