در بخش بزرگی از دههٔ ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ صنعت سینمای ایران زیر سلطهٔ فیلم‌های تجاری بود: موزیکال، ملودرام و کمدی، که بسیاری‌شان در استودیو ساخته می‌شدند و مخاطب شهری داشتند. در پایان دههٔ ۱۹۶۰ نوعی دیگر از فیلم پدیدار شد که منتقدان بعدها آن را «موج نو» نامیدند.
فیلمی از نوعی تازه
نقطهٔ عطف را اغلب در ۱۹۶۹ می‌گذارند، با «گاو» ساختهٔ داریوش مهرجویی بر پایهٔ داستان‌های غلامحسین ساعدی. فیلم از روستاییِ فقیری می‌گوید که گاو دوست‌داشتنی‌اش می‌میرد و از فروپاشی او. در لوکیشن و با چهره‌های غیرحرفه‌ای ساخته شد و واقع‌گرایی تلخی داشت که در سینمای ایران تازه بود. فیلمی دیگر از همان سال، «قیصر» مسعود کیمیایی، داستانی خشن و شهری را به ژانری عامه‌پسند آورد.
پیش‌تر، در ۱۹۶۲، شاعر فروغ فرخزاد «خانه سیاه است» را ساخته بود، مستندی کوتاه دربارهٔ یک جذام‌خانه که در آن تصویر، شعر و صدا را ترکیب کرد. اغلب آن را پیش‌درآمد می‌دانند.
گاو (۱۹۶۹)، به کارگردانی داریوش مهرجویی، به‌طور گسترده فیلمی دانسته می‌شود که موج نوی ایران را آغاز کرد.
کارگردانان و اندیشه‌ها
کارگردانان دیگر پی آمدند. بهرام بیضایی، نمایشنامه‌نویس و فیلمساز، در ۱۹۷۲ «رگبار» را ساخت، کمدی ملایم معلمی در محله‌ای فقیر، با سبکی دیداری و ادبی از آنِ خود. سهراب شهید ثالث فیلم‌هایی آرام و کم‌حرکت ساخت، مانند «طبیعت بی‌جان» در ۱۹۷۴، دربارهٔ روزمرگی تکراری یک کارگر راه‌آهن. بسیاری از این فیلمسازان با نویسندگان و شاعران کار می‌کردند و از ادبیات و تئاتر فارسی بهره می‌گرفتند.
نهادها
نهادهای دولتی و نیمه‌دولتی نقشی داشتند. کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در دههٔ ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ ساختن فیلم برای کودکان و دربارهٔ آنان را آغاز کرد و به عباس کیارستمی فرصت نخستین کارها را داد. جشن هنر شیراز هنرمندان ایرانی و بین‌المللی را کنار هم آورد.
پژوهشگران یادآور می‌شوند که برخی از این فیلم‌ها نهادهای دولتی پشتیبانی می‌کردند و در عین حال از شرایط اجتماعی انتقاد داشتند، تنشی که تعیین می‌کرد چه چیزی و چگونه می‌توان گفت.
سانسور
فیلم‌ها به تأیید دولت نیاز داشتند و برخی بریده، به تأخیر انداخته یا ممنوع می‌شدند. فیلمسازان شیوه‌هایی برای غیرمستقیم سخن گفتن پروراندند، با تمثیل، سکوت و حکایت. این عادتِ اشاره بخشی از هویت سینمای ایران شد.
پس از ۱۹۷۹
بسیاری از کارگردانان موج نو پس از انقلاب هم کار کردند، در ایران یا بیرون از آن، و سبک آنان بر فیلمسازان بعدی اثر گذاشت. اینکه موج نو چگونه با سینمای پس از آن پیوند داشت موضوعی جداگانه است.
یادداشت‌ها و منابع
- Hamid Naficy, A Social History of Iranian Cinema, vol. 2: The Industrializing Years, 1941–1978 (Duke University Press, 2011).
- Films named in this article: to be checked against the films themselves and their credits before publication.
این مقاله به این زبان‌ها نیز موجود است: English Nederlands
